İsimlerin Cinsiyeti

Bir çocuğa ad vermek, insanın üstlendiği en güzel sorumluluklardan biridir. Aileler günlerce, aylarca isim düşünür; listeler hazırlar, anlamlarına bakar, büyüklerin önerilerini dinler, kimi zaman bir isim yüzünden küçük aile krizleri bile yaşar. Sonunda bir kelimede karar kılınır ve o kelime bir insanın ömür boyu taşıyacağı kimliğin parçası olur. Bunların hepsi sevgiyle yapılır. Fakat sevgi tarafsız değildir. Çocuklarımıza verdiğimiz isimleri yalnızca güzel bulduğumuz için seçmeyiz; güzelden ne anladığımız, hangi özellikleri değerli gördüğümüz, bir kız çocuğunun nasıl, bir erkek çocuğunun nasıl biri olmasını arzuladığımız da seçimlerimize sızar.

Bir toplumun kadından ve erkekten beklentilerini anlamak için her zaman sosyoloji kitaplarına, istatistiklere, saha araştırmalarına ihtiyaç yoktur. Bir isim sözlüğünü açmak yeterlidir. Toplum çocuklarının adlarına hayallerini, korkularını, beklentilerini ve bazen sınırlarını yerleştirir. Üstelik bunu öyle doğal yapar ki kimse üzerinde düşünme ihtiyacı duymaz.

Özlem, Sevgi, Hasret, Emel, Arzu, Sevinç… Hepsi birer duygudur ve hepsi kadın adıdır. Hatta “Duygu” sözcüğünün kendisi bile kadın adıdır. Erkek isimlerine baktığımızda başka bir kelime ailesiyle karşılaşırız: Saygı, Onur, Şeref, İzzet. İlk bakışta basit bir tercih gibi duran bu ayrım toplumsal beklentilerimiz hakkında epey şey söyler. Kadına iç dünyayı, erkeğe toplumsal itibarı uygun görürüz: kadın hissetsin, erkek saygınlık kazansın isteriz. Birini duygularıyla, ötekini sahip olduğu niteliklerle tarif ederiz.

Burada daha ince bir ayrıntı var. Özlem, Arzu ya da Hasret adını taşıyan bir kız çocuğu, özlem duyan ve arzulayan kişi olduğu kadar özlenen, arzulanan ve hasret çekilen kişi olarak da okunabilir. Yani dilimizde kadın duygunun öznesi olmaktan çıkıp nesnesine dönüşür. Erkek adlarında böyle bir edilgenlik çok daha az görülür. Erkeğe bir niteliğin sahibi olmayı layık buluruz. Elbette her Özlem özlenen, her Arzu arzulanan biri olmaz. Asıl dikkat çekici olan, hangi kelimeleri hangi cinsiyetle yan yana getirmeyi daha doğal bulduğumuzdur. Bir toplumun bilinçaltı çoğunlukla üzerinde hiç düşünmediği tercihlerinde görünür.

Şöyle bir itiraz gelebilir: Madem erkeklere sert, kadınlara yumuşak isimler veriyoruz, Barış neden erkek ismidir? Haklı bir soru. Cevap şu: Savaş da Barış da erkek ismidir. Birbirine zıt iki kavramın aynı cinsiyete ait sayılması, ayrımın sertlik ya da yumuşaklıkla ilgisi olmadığını gösterir. İkisi de kamusal hayatın, devletlerin, iktidarın ve tarihin kavramlarıdır. Savaş meydanları da, barış masaları da geleneksel olarak erkeklerin hakim olduğu alanlardır. Kadına ise çoğunlukla bu büyük anlatıların dışında bir yer ayrılır. Onun dünyası duyguların, ilişkilerin, güzelliğin ve mahremiyetin çevresinde şekillenir. Erkek tarihin öznesi olmaya yakın dururken kadın çoğu zaman tarihin içinde temsil edilen bir varlık olarak kalır.

Doğadan seçtiğimiz isimlere bakmak meseleyi biraz daha anlaşılır kılabilir. Kız çocuklarına Gül, Menekşe, Nergis, Lale gibi bitki adları veririz. Hayvan adları da seçeriz ama seçtiklerimiz genellikle Serçe, Ceylan, Karaca, Maral gibi zarif, ürkek, korunmaya muhtaç canlılardır. Hatta erkek yaban ördeğinin adı olan Suna bile bir kız adıdır. Erkek çocuklara gelince bitkilerden Çınar gibi köklü, heybetli, dayanıklı ağaçları; hayvanlardan Aslan, Kaplan, Kartal, Şahin, Doğan, Boğaç gibi yırtıcılık, güç, hakimiyet ve özgürlük çağrıştıranları seçeriz. Oysa doğa tektir. Biz onun içinden cinsiyetlere uygun gördüğümüz parçaları alırız. Kıza bahçeyi erkeğe ormanı veririz. Birine koku, renk ve güzellikle var olmayı; ötekine güç, dayanıklılık ve hükmetme niteliğiyle var olmayı biçeriz.

Bu tercihlerde daha düşündürücü bir simgecilik var: Gül koparılır, ceylan avlanır; aslan, kartal avlar. Bütün bu isimlerin böyle bilinçli bir düşünceyle seçildiğini ileri süremeyiz. Fakat kültürel çağrışımlar düşünüldüğünde ortaya çıkan tablo çarpıcıdır: Kadına verilen doğa seyredilen, sevilen, korunan ya da tüketilen; erkeğe verilen doğa ise avlayan, hükmeden, koruyan ve güç gösteren doğadır.

“Narin” adlı bir erkek çocuğu düşünmeye çalışın. Kulağa garip geliyor, değil mi? Oysa sözcükte hiçbir sorun yok. Narinlik cinsiyete bağlı bir özellik olabilir mi? Bir erkeğin narin, bir kadının güçlü olması son derece doğal. Ne var ki isim tercihlerimiz bir erkeğin narin olmasını tuhaf, bir kızın narin olmasını ise doğal gösteriyor. Kız çocuğuna daha dünyaya geldiği gün Narin adını veriyoruz. Sanki ona bir güzellik armağan ediyoruz. Fakat bu armağanın içinde görünmez bir beklenti var: İncelikli ol, kırılgan ol, zarif ol, sertleşme. Büyüdüğünde ise narinliğini zayıflık sayabiliyoruz. Güçlü durduğunda şaşırıyor, itiraz ettiğinde yadırgıyor, kendi kararlarını verdiğinde alıştığımız kadınlık tarifinin dışına çıktığını düşünüyoruz.

Gelelim meselenin belki de en çarpıcı yerine. Erkek çocuklarına İzzet, Şeref, Onur adlarını verdik. İsim olarak vermesek bile bunları bir erkekte bulunması gereken özellikler saydık. Peki bunların kız çocuklarındaki karşılığı nedir? İffet. Oysa iffet anlamı itibarıyla son derece kıymetli bir ahlaki erdemdir: nefsine hakim olmak, ölçülü davranmak, insanın kendini ayıptan ve kötülükten sakınmasıdır. Klasik ahlak felsefesinde Hikmet, Şecaat, İffet ve Adalet dört temel erdem sayılır. Hiçbiri bir cinsiyete ait değildir. Bilge olmak, cesur olmak, iffetli olmak ve adil olmak bütün insanlar için geçerli niteliklerdir. Ne var ki iffeti zamanla kadına tahsis ettik ve anlamını da daralttık. Evrensel bir ahlak ilkesini kadının bedeni ve cinsel davranışları üzerinden tanımlamaya başladık. Böylece iffet, insanın nefsiyle verdiği ahlaki mücadelenin adı olmaktan çıkıp kadının davranışlarını denetleyen toplumsal bir ölçüye dönüştü.

Olayın bir başka boyutu da şu: Onur, Şeref ve izzet insanın yaptıklarıyla kazanabileceği, çabasıyla büyütebileceği ve başkalarının tanıyabileceği değerlerdir. İffet ise kültürel kullanımımızda çoğunlukla korunması gereken, kaybedilme ihtimali üzerinden tarif edilen bir niteliktir. Erkeğin onuru yaptıklarıyla büyür, kadının iffeti yapmadıklarıyla sürer. Birinin önüne bir başarı alanı, ötekinin önüne bir kayıp ihtimali konur. Bunun bir adım ötesi “namus” kavramındadır. Erkek namusunu koruyan kişi olarak anlatılırken kadın çoğu zaman namusun taşıyıcısı kılınır. Böylece erkeğe sorumluluk, kadına yük verilir. Üstelik o yükün toplumsal bedelini de çoğu kez kadın öder. Bir kavramın anlamı yalnızca sözlükteki karşılığıyla yaşamaz, toplumun onu kimin üzerinde hangi davranışları denetlemek için kullandığı da kavramın gerçek tarihini oluşturur. İffetin hikayesi biraz da budur: herkesin erdemi olması gereken bir niteliğin zamanla yalnızca kadının sorumluluğu sayılması.

Bütün bunları söylerken ebeveynlerin isim seçerken bilinçli bir ayrımcılık yaptığını ileri sürmüyorum. Bir anne kızına Gül adını verirken onu bir bahçeye hapsetmeyi, bir baba oğluna Aslan adını verirken onu bir iktidar mücadelesine hazırlamayı düşünmüyordur. Yani umarım düşünmüyordur 🙂 Çoğu zaman yalnızca sesini ya da güzelliğini sevdikleri bir kelimeyi seçerler.

İsimler aynı zamanda dualardır. Bir çocuğa Mutlu adını vermek onun hayatının mutlu geçmesini dilemek, Umut adını vermek geleceğe dair güzel bir beklentiyi ölümsüzleştirmektir. Ebeveynlerin çocuklarına söyleyebildiği en eski ve en uzun dileklerden biridir bu. Fakat bir duanın neyi dilediği, dua edenin neye alıştırıldığını da gösterir. Kıza narinlik, erkeğe onur dilemeyi bize kimse ders gibi öğretmedi. Duyduğumuz her isimle öğrendik. Üstelik bu dileğin en çıplak hali, hayal kırıklığının bile bir ad olabildiği yerde ortaya çıkıyor: Kız çocuğuna “Yeter” adını koyan toplum, erkek çocuğuna bu adı vermeyi hiç düşünmedi.

Çünkü erkek hiçbir zaman fazla gelmedi…

Bir Cevap Yazın