Hırs, Ömrü Uzatır mı?

Dünyanın en güçlü koltuklarına bakın. Amerika’yı seksenine dayanmış, Rusya’yı yetmişli yaşlarının ortasında, Almanya’yı yetmiş yaşındaki biri yönetiyor. Kamerun’un başındaki Paul Biya doksanını geçtiği halde hala koltuğunda oturuyor. Bizde de siyasi parti genel başkanlarının önemli bir bölümü yetmiş yaşını çoktan geride bıraktı. Bu tabloya her baktığımda aynı soruyu soruyorum: Bu insanlar neden gitmiyor? Daha doğrusu, neden gitmek istemiyorlar? Bunca stresin, uykusuzluğun, mücadelenin ve sorumluluğun altında nasıl oluyor da bu kadar uzun süre ayakta kalabiliyorlar?

Geçmişe dönelim. Alparslan Türkeş, Necmettin Erbakan, Bülent Ecevit, Deniz Baykal… Hepsi hayatlarının son dönemine kadar siyasetin içinde kaldı. Ecevit başbakanlığı bıraktıktan yaklaşık iki yıl sonra hayatını kaybetti ama siyasetten bütünüyle elini çektiğini söylemek güç. Baykal, milletvekiliyken öldü. İsmet İnönü ise genel başkanlık yarışını Ecevit’e kaybettikten yaklaşık bir buçuk yıl sonra hayata veda etti.

Elbette bunlar istatistiksel bir kanıt değil. İnsan ömrünü birkaç siyasetçinin hayat hikayesinden hareketle açıklayamayız. Ancak insanın aklına takılan bir benzerlik var: Bazı insanlar, hayatlarının sonuna kadar bir mücadelenin içinde kalıyor. Mücadele bittiğinde ise sanki hayatlarından bir şey eksiliyor.

Üstelik bu insanların yaşam biçimlerine baktığımızda uzun ömür için tavsiye edilen alışkanlıkların pek çoğunu göremiyoruz. Sabah erkenden başlayan, gece geç saatlere kadar devam eden bir tempo… Gün içinde yüzlerce insanla görüşmek, sürekli karar vermek, krizlerle uğraşmak, bitmek bilmeyen seçim stresleri… Düzenli spor yaptıklarını da söyleyemeyiz. İyi beslenme, sağlık hizmetlerine erişim, servet ve doktor desteği gibi avantajları var. Fakat bütün bunların, bu denli yoğun bir hayatın içinden uzun yıllar geçebilmesini tek başına açıklamaya yettiğinden emin değilim.

Benim aklıma başka bir ihtimal geliyor: Hırs.

Burada hırsı, başkasının elindekine göz dikmek ya da ne pahasına olursa olsun daha fazlasına sahip olmak anlamında kullanmıyorum. Daha temel bir şeyden söz ediyorum. İnsanın henüz yapacaklarının, ulaşacaklarının, tamamlayacaklarının bulunduğuna inanması… Yarın için bir sebebinin olması. Kısacası, kendisini geleceğe bağlayan bir arzu taşıması.

Çünkü insanı yaşlandıran yalnızca geçen zaman olmayabilir, bekleyecek bir şeyinin kalmaması da bu süreci hızlandırabilir.

Emekli bir memuru düşünün. Kırk yıl boyunca her sabah belli bir saatte uyanmış, bir yere yetişmiş, sorumluluk üstlenmiş, kararlar almış, birilerinin kendisine ihtiyaç duyduğunu bilmiş. Sonra bir gün bütün bunlar bitmiş. Artık pazartesiyle cumartesi arasında eskisi kadar büyük bir fark yok. Telefonu eskisi kadar çalmıyor. Bir işi yetiştirmek zorunda değil. Birilerinin kendisinden haber beklediği bir dünya geride kalmış. Bence insanın en büyük kaybı, o günlerde maaşını değil, kendisini “önemli” kılan duyguyu kaybetmesidir.

Bunu emekliliğin kötü bir şey olduğu anlamında söylemiyorum. Yalnızca insanın alıştığı mücadele alanından bir anda çekilmesinin, ruhunda ve bedeninde nasıl bir karşılık bulabileceğini sorguluyorum.

Nitekim bilim dünyasında da bu düşünceye yaklaşan bulgular var. Japonya’da yürütülen geniş ölçekli araştırmalarda, yaşamında belirgin bir amaç duygusu taşıyan insanların ölüm riskinin daha düşük olabildiğinden bahsediliyor. Gelir, eğitim ve çeşitli yaşam koşulları hesaba katıldığında da bu ilişkinin bütünüyle ortadan kalkmadığı görülüyor. Tabii ki bu araştırmalar hırsın ömrü uzattığını kanıtlamıyor. Ancak insanın bir amaca bağlı yaşamasının, yaşam süresiyle ilişkili olabileceğini düşündürüyor.

Benim iddiam da tam bu noktada başlıyor: Hırs, amacın daha ateşli, daha talepkar, kimi zaman da daha tehlikeli biçimi olabilir. İnsan yalnızca bir hedefe sahip olmakla kalmıyor, o hedefe ulaşmak için kendisini sürekli diri tutuyor. Henüz bitmemiş bir işi, kazanılmamış bir mücadelesi, aşılmamış bir rakibi var. Zihni bugünden çok yarına çalışıyor.

İş dünyasında da benzer bir manzara görüyoruz. Çoğu holding sahibi tıpkı siyasetçiler gibi köşelerine çekilmeyi hiç düşünmüyor. Öte yandan bahçesinde domates yetiştiren bir emekliyi düşünün. Her sabah gidip fidelerini kontrol ediyor, toprağıyla uğraşıyor, sulama yapıyor, ilk domatesin çıkmasını bekliyor. Belki hayatında artık bir rakip yok, kazanacağı bir seçim de. Ama önünde bir hedef var. Bir şeyin büyümesini, olgunlaşmasını, meyve vermesini bekliyor. Demek ki insanın mutlaka büyük bir iktidara, servete ya da kariyere ihtiyacı yok. Bazen birkaç metrekarelik bir bahçe de insanı hayata bağlayabilir. Önemli olan, insanın kendisini henüz “tamamlanmamış bir hikaye”nin içinde hissetmesi.

Tarihten bir örnek, bu meselenin daha karanlık tarafını gösteriyor:

Kanuni Sultan Süleyman, 1520’de henüz yirmili yaşlarının başındayken tahta çıktı ve yaklaşık kırk altı yıl boyunca Osmanlı’yı yönetti. Tahta çıktığında gençti, saltanatının sonlarına geldiğinde ise yaşlı bir hükümdardı. Ancak iktidarı bırakmayı hiçbir zaman ciddi bir seçenek olarak görmedi. 1553 yılında, kendisine karşı isyan hazırlığında olduğu şüphesiyle oğlu Şehzade Mustafa’yı öldürttü. Mustafa’nın oğlu Mehmed de aynı siyasi hesaplaşmanın kurbanı oldu. Gerekçe, gelecekte taht üzerinde hak iddia edebilecek bir gücün ortadan kaldırılmasıydı. Şimdi burada durup basit gibi görünen ama üzerinde düşünülmesi gereken bir soru soralım: Altmış yaşını geçmiş bir hükümdar, neden oğluna tahtı bırakmayı düşünemez? Neden kendi ölümünden sonra devletin nasıl yönetileceğini planlamak yerine, kendi hayattayken tahtın kime geçeceği meselesini bir ölüm kalım mücadelesine dönüştürür?

Elbette dönemin siyasi şartlarını bugünün değerleriyle yorumlamak hatalı olur. Osmanlı’da güçlü bir şehzade, yalnızca geleceğin hükümdarı değil, aynı zamanda bugünün hükümdarı için de potansiyel bir rakipti. Üstelik Süleyman’ın babası Yavuz Sultan Selim de kendi babası II. Bayezid’i tahttan indirmişti. Hanedanın hafızasında iktidarın babadan oğula sakin bir devirle geçeceğine dair güven verici bir gelenek yoktu. Torunun öldürülmesi de yalnızca ölümsüzlük arzusuyla değil, gelecekte doğabilecek intikam ve taht mücadelelerini önleme korkusuyla açıklanabilir. Bütün bunlar doğru. Hırsla korkunun birbirinden kolayca ayrılabildiğini de söyleyemeyiz. Bazen insan sahip olduğunu kaybetmekten korktuğu için daha fazlasını ister, bazen de daha fazlasını istediği için kaybetme korkusuna esir olur. Fakat Kanuni örneğinde beni asıl düşündüren, bir insanın iktidarı bırakmayı neden kendi varlığından eksilmek gibi algılayabildiği. Sanırım hırsın en tehlikeli biçimi budur: İnsan artık iktidarı yönetmez, iktidar insanın hayatını yönetmeye başlar.

Üstelik aynı tarih, aynı sistem ve benzer iktidar şartları içinde başka türlü davranabilen insanların da bulunduğunu gösteriyor.

Şu yazımda:

kısaca bahsetmeye çalıştığım gibi Roma İmparatoru Diocletianus, 305 yılında, yaklaşık altmış yaşındayken kendi isteğiyle tahtı bıraktı. Siyasi hayatından çekilerek Split’teki sarayına yerleşti ve bahçesiyle uğraşmaya başladı. Kendisine yeniden iktidara dönmesi için başvuranlara, yetiştirdiği lahanaları görseler böyle bir teklifte bulunmayacaklarını söylediği anlatılır. Dünyanın en güçlü makamlarından birini elinde tutmuş bir insan, hayatının geri kalanını bahçesinde geçirmeyi tercih edebilmişti.

Osmanlı’da I. Ahmed de önemli bir kırılma noktasıdır. Babası III. Mehmed’in saltanatı sırasında çok sayıda şehzade öldürülmüş, kardeş katli hanedanın acımasız bir iktidar geleneğine dönüşmüştü. Ahmed, tahta çıktığında kardeşi Mustafa’yı öldürtmedi. Bu karar, kardeş katli geleneğinin hemen sona erdiği anlamına gelmese de Osmanlı veraset anlayışında önemli bir değişimin başlangıcıydı..

(Buraya kısa bir parantez açmak istedim. Bir siyasetçinin koltuğunu bırakmamasının başka nedenleri de olabilir. Bazıları için iktidardan ayrılmak, geçmişte yaptıklarının hesabını vermek, servetini veya dokunulmazlığını kaybetmek hatta can güvenliğini tehlikeye atmak anlamına gelebilir. Bazı liderleri çevrelerindeki insanlar bırakmaz çünkü onların gitmesiyle kendi güçleri de sona erecektir. Halef yetiştirmek de kolay değildir. Yetiştirdiğiniz kişi bir süre sonra sizin yerinize geçmek isteyen en güçlü rakibiniz haline gelebilir. Bunların hepsi makul açıklamalar. Ancak benim merak ettiğim, aynı siyasi koşullar altında birinin koltuğuna daha sıkı sarılırken diğerinin neden bırakabildiği. Dış koşulların açıklayamadığı yerde insanın karakterine, beklentilerine, korkularına ve hırsına bakmak gerektiğini düşünüyorum. Hatta bir siyasetçinin başarısını yalnızca iktidarda kaldığı süreyle ölçmek de bana oldukça sorunlu geliyor. Kendinden sonra ülkeyi ya da partisini yönetecek bir kadro yetiştirememiş, kendi yokluğunda düzenin devam edeceğine güvenememiş bir liderin başarısını nasıl tanımlayacağız? Belki de bu durum aşırı hırsın, belki güvensizliğin, belki de ikisinin birden işaretidir. Çünkü insanın kendisinden sonrasını düşünememesi, kendisinden öncesini de görememesinden kaynaklanıyor olabilir.)

Bütün bunlardan hareketle söylemek istediğim asıl mesele şu: Hırsın insan ömrünü uzattığını iddia etmek için elimizde kesin bir bilimsel kanıt yok. Fakat insanın yaşama tutunmasında, zihnini ve bedenini diri tutmasında, geleceğe yönelik bir amaç taşımasının önemli bir rolü olabileceğini biliyoruz. Hırs da bu amacın en güçlü itici kuvvetlerinden biri olabilir. Kim bilir uzun yaşayan bazı insanların sırrı, sağlıklı beslenmelerinden, düzenli spor yapmalarından ya da iyi doktorlara erişebilmelerinden ibaret değildir. Onları her sabah yeniden ayağa kaldıran, henüz bitmediğine inandıkları bir mücadeleleri vardır. Dünyayla henüz hesaplaşmamış, gerçekleştirecekleri işler, ulaşacakları hedefler, kazanacakları zaferler bulunmaktadır. İnsanın ömrünü yalnızca yıllar değil, o yılların içine yerleştirdiği beklentiler de uzatıyor olabilir.

O halde kendinize bir hedef koyun. Bir kitap yazın, bir ağaç dikin, fiziksel olmasa bile en azından kafanızda bir iş kurun, bir bahçe yetiştirin, bir mücadeleye girişin. Mutlaka başkalarını geçmeniz, bir makama oturmanız ya da daha fazla kazanmanız gerekmiyor. Yeter ki yarın sabah uyandığınızda sizi bekleyen bir şey olsun.

Hırsın insanı hayatta tutan kuvvetlerden biri olduğuna inanıyorum. Yeter ki yaşamak için duyduğumuz arzu, başkalarının yaşama hakkını elimizden alacak kadar büyümesin. Çünkü hırsın en büyük marifeti insana “yarın”ı düşündürtmesidir. En büyük felaketi ise o yarının yalnızca kendisine ait olduğuna inanmasıdır…

Bir Cevap Yazın